Hoe gebruik je aquarelpotloden? Zo werkt het, ook zonder ervaring
Aquarelpotloden zijn vaak het eerste aquarelmateriaal dat mensen in huis hebben. Ze liggen bij de kleurpotloden in de winkel, ze zien er vertrouwd uit, en je kunt er meteen mee tekenen zonder water erbij te pakken. Precies daar zit ook de verwarring: ze lijken op kleurpotloden, maar als je ze zo gebruikt, valt het resultaat tegen.
Bij mij in het atelier liggen ze niet apart in een la. Ze liggen tussen de verf, de penselen en de inkt, en ik pak ze erbij op het moment dat een schilderij erom vraagt. Hieronder leg ik uit wat ze werkelijk zijn, drie manieren om ermee te werken, de fout die bijna iedereen in het begin maakt, en hoe ik ze zelf gebruik.
Wat zijn aquarelpotloden eigenlijk?
Een aquarelpotlood is pigment met een bindmiddel dat oplost in water, gegoten in de vorm van een potloodstift. Zolang het droog blijft, gedraagt het zich als een kleurpotlood. Zodra er water bij komt, lost het op en gedraagt het zich als aquarelverf.
Dat is de hele truc, en meteen de reden waarom het misgaat als je erover denkt als "kleurpotloden die je nat kunt maken". Je bent geen tekening aan het inkleuren die je daarna afmaakt met water. Je bent verf aan het aanbrengen, alleen dan met een punt in plaats van met een penseel.
Het verschil met aquarelverf uit een napje of tube is vooral controle. Met een potlood kun je heel precies zijn, wat fijn is bij kleine dingen en details. Met verf en een penseel leg je makkelijker grote, vloeiende vlakken aan.
Wat je nodig hebt
Weinig. Je potloden, een penseel dat water vasthoudt (een ronde in een middelmaat is prima), een potje schoon water, een doekje of stukje keukenpapier, en papier dat tegen water kan.
Dat laatste is het enige waar ik streng in ben: gebruik geen gewoon printpapier of schetspapier. Dat gaat golven en pluizen zodra het nat wordt, en dan ligt het niet aan jou dat het niet mooi wordt. Papier dat geschikt is voor aquarel is dikker en kan water aan.
Drie manieren om ze te gebruiken
1. Droog inkleuren, dan water erover. De bekendste manier. Je legt je kleur droog aan met het potlood, en gaat er daarna met een vochtig penseel overheen zodat het pigment oplost.
Belangrijk: breng minder kleur aan dan je denkt nodig te hebben. Droog ziet het er altijd lichter uit dan het straks wordt. En werk met je penseel in rustige halen door het vlak heen, niet schrobbend heen en weer, anders gaat het papier pluizen en wordt de kleur dof.
2. Tekenen op nat papier. Maak het papier eerst nat met schoon water, en teken daar met het potlood in. De lijn lost meteen op en wordt zacht en donker, met een intensiteit die je droog nooit haalt.
Dit is de manier waarop aquarelpotloden het meest op verf lijken, en het is verrassend om te zien hoe anders dezelfde kleur eruitziet.
3. Met het penseel van de punt af. Houd het potlood vast en strijk met een nat penseel direct over de punt. Je hebt dan verf op je penseel, alsof je uit een napje werkt. Handig voor kleine detailtjes en voor als je een kleur wilt gebruiken zonder ergens een lijn te zetten.
Een variant hierop: kleur eerst een flink vlak op een apart stukje papier of op een palet, en gebruik dat als je "napje".
De fout die bijna iedereen maakt
Te veel water, en dan blijven werken.
Aquarel, met potlood of met verf, heeft tijd nodig. Zodra je een vlak nat hebt gemaakt en het pigment doet zijn werk, is de verleiding groot om te blijven bijwerken. Precies dan wordt het modderig, verdwijnt het frisse, en gaat het papier stuk.
Leg je penseel neer als het vlak nat is. Laat het drogen. Kijk dan pas of er nog iets bij moet. Bijna altijd valt het mee.
De tweede veelgemaakte fout is het potlood te scherp willen houden. Een iets stompere punt geeft een breder, zachter spoor dat prettiger oplost.
Hoe ik ze zelf gebruik: eerst verf, dan kijken wat het nodig heeft
Ik kies zelden vooraf één materiaal. Meestal begin ik met aquarelverf, met een penseel en flink wat water, zodat de grote vormen en de kleur er in één keer staan. Dat is het deel waarin ik het water zijn gang laat gaan.
Daarna leg ik het even weg en kijk ik wat het werk nodig heeft. Vaak is dat scherpte: een oog, de rand van een vleugel, een pootje, een paar veertjes die net wat meer richting mogen krijgen. Dat is het moment waarop ik naar de aquarelpotloden grijp. Met een punt kan ik precies zijn op een plek waar mijn penseel te breed is, en omdat het dezelfde soort pigment is, valt het niet uit de toon: het blijft één schilderij, geen tekening met verf eromheen.
Zo werkt het bij de vogels die ik schilder bijna altijd. De vorm, de kleur en de zachte overgangen komen van de verf. De veertjes, het oog en de pootjes komen van het potlood. En soms komt er nog een streepje inkt of wat dekwit bij, als het daarom vraagt.
Ik zeg dit omdat veel mensen denken dat ze moeten kiezen: verf óf potloden. Dat hoeft niet. Ze doen verschillende dingen, en juist samen kom je het verst.
"Zo ziet mijn tafel eruit als ik aan vogels werk: verf, penselen, potloden en inkt door elkaar heen."
Welke aquarelpotloden zijn de moeite waard?
Zelf werk ik het liefst met Derwent. Die zijn kleurkrachtig: er zit veel pigment in, dus je hebt weinig nodig voor een intense kleur, en dat merk je vooral op het moment dat je er water bij doet. Voor detailwerk naast aquarelverf is dat precies wat je wilt, want een slappe kleur verdwijnt naast een geschilderd vlak.
Wil je eerst uitproberen of dit iets voor je is, dan zijn de aquarelpotloden van Bruynzeel een fijne, voordeliger tegenhanger. Bij ons in de winkel is dat de box met het schilderij van Van Gogh op de voorkant. Prima om mee te leren hoe water en pigment zich gedragen, en je kunt later altijd nog uitbreiden.
Allebei liggen ze in de winkel bij Angelart Kunst&Zo, samen met de gewone kleurpotloden en de wateroplosbare inktpotloden. Cursisten krijgen 10% korting op aquarelmaterialen.
Kleur- en aquarelpotloden bij Angelart Kunst&Zo
En als je verder wilt met aquarel
Alles wat je hierboven leest over water, drogen en laagjes geldt net zo goed voor aquarelverf. En omdat de mooiste resultaten meestal ontstaan als je allebei gebruikt, is de logische volgende stap dat je ook met verf en penseel aan de slag gaat.
Ik heb daarvoor een gratis gids gemaakt met tien aquareltechnieken. Die is geschreven voor verf, maar een deel ervan kun je met je potloden meteen uitproberen, en samen geven ze je precies de twee handen waarmee ik zelf werk.
